मराठेशाही, राज्याभिषेक आणि कट-कारस्थाने

संभाजी राजांच्या हत्येतील वैदिक -अवैदिक किंवा वैदिक-शाक्त हा संदर्भ संजय क्षीरसागर ह्यांनी उलगडून दाखविला आहे. त्यावर प्रतिक्रिया:

शून्यातून स्वराज्य :

शिवचरित्र म्हणजे स्वराज्यनिर्मितीसाठी प्राणपणाने लढलेले अठरापगड जातीचे मराठे आणि त्यांचे नेतृत्व करणारा एक युगपुरुष राजा अशी अलौकिक रचना आहे. बाजीप्रभू(१६६०) मुरारबाजी(१६६३)तानाजी(१६७०) प्रतापराव(१६७४) असे एकाहूनएक सरस जानकुर्बान मराठे स्वराज्याच्या कार्यसिद्धीसाठी अखंड संघर्षरत दिसतात. स्वत: शिवराय अफझल(१६५९), शाईस्ता(१६६५), आग्रा(१६६६) सारख्या नाट्यमय प्रकरणात आघाडीवर संघर्षात आहेत. ह्या लष्करी व्यवस्थेपलीकडे राज्यव्यवस्था, न्यायव्यवस्था, महसुल-करव्यवस्था आदि दैनंदिन कारभारात फड-कारकुनी सांभाळणारे अंमलदार वगैरे देखील स्वराज्य-समर्पित आणि म्हणून रयतेचे राज्य अशी लोकप्रियता. ह्या सुवर्णकाळाचा साधारणत: शिवराज्याभिषेक हा महत्वाचा म्हणजे शेवटचा टप्पा असल्याचे दिसते. नेताजी पालकरांचे बंड हा एक अपवाद परंतु त्याचे पैलूही इतरत्र संबधित आहेत.

कटकारस्थानांचा काळ :

राज्याभिषेकाला झालेला विरोध. वैदिकांनी शुद्र म्हणून शिवरायांना केलेला विरोध सर्वश्रुत आहे. त्यातून काशीचे गागाभट्ट किंवा क्षत्रियकुलावतंस म्हणून राजस्थानहून आणलेली वंशावळ आणि तरीही निश्चलपुरी गोसावींनी केलेला शाक्त अभिषेक....(१६७४)

नंतर महाराज दक्षिण दिग्विजयात १६७६ ते १६७८ पर्यंत असताना रायगडावर संभाजीराजे आणि महाराणी सोयराबाई व अष्टप्रधान ह्यांच्यातील बेबनाव सुस्पष्ट आहे. महाराजांनी संभाजीराजे शृंगारपुर इथे प्रभानवल्लीच्या सुभ्यावर नेमणूक करून तिढा सोडविण्याचा(?) प्रयत्न केला. त्या परिस्थितीत युवराज संभाजीराजे बंड करून दिलेरखानाला जाऊन मिळाले. हे आणखी एक कृष्णकारस्थान.

ह्याआधी शिवाजी राजांवर एकदा विषप्रयोग झाल्याचा उल्लेख सापडतो. त्याचा आळ युवराजांवर आलेला... त्याआधी अण्णाजी दत्तो ह्यांच्या नात्यातील एका स्त्रीच्या चरित्राचा आळ... कारस्थानांची मालिकाच. 'दोषी कोण? कट कुणाचा? लक्ष्य कोण?' हे मुद्दे काहीही असले तरी कटकारस्थानांना प्रचंड वेग आल्याचे इथे स्पष्ट होते. ह्या आप्तस्वकीयांच्या कटांची मालिका इतकी गंभीर कि प्रत्यक्ष स्वराज्याची वाटणी करून संभाजीराजांना जिंजीचे स्वतंत्र राज्य देऊ पाहणारे हतबल महाराज!...

महाराज १६८० मध्ये ऐन पन्नाशीत निवर्तले आणि त्यांच्या देहाला भडाग्नी देण्याचे कारस्थान झाले. इथेही महाराजांवर विषप्रयोग झाल्याचे उल्लेख सापडतात. संभाजीराजांचा अभिषिक्त अधिकार डावलून परस्पर राजारामाला मंचकारोहण करण्यात आले. अण्णाजी दत्तो मोरोपंत पिंगळे आदि अष्टप्रधान मंत्री संभाजीराजांवर पन्हाळ्यावर चालून गेले.

महान सरनौबत हंबीरराव मोहिते: खणखणीत राजनिष्ठेचा एकमेवाद्वितीय खंदा पाईक

केवळ सरलष्कर हंबीरराव मोहिते ह्यांच्या सच्च्या राजनिष्ठ भूमिकेमुळे हे कारस्थान उधळले गेले आणि अण्णाजी-मोरोपंत वगैरे स्वत:च कैदेत पडले. सरसेनापती हंबीरराव ठामपणे युवराज संभाजीराजे ह्यांच्या पाठीशी उभे राहिले. रक्ताची बहिण-भाचा आणि त्यांना सामील मंत्रीगण ह्यांच्या अभद्र युतीत सामील न होता, अडचणीत असलेल्या परंतु स्वराज्याचा निर्विवाद वारस असलेल्या शंभूराजांना स्पष्ट पाठींबा देऊन त्यांच्या विरोधकांना धडा शिकविणारा हा महान सरनौबत. त्यानंतर शेवटच्या श्वासापर्यंत औरंगजेबाशी झुंजीत संभाजी महाराजांना वरचढ ठेवणारा हा रणधुरंदर सेनानी.

ह्या काळात संभाजी राजांवर विषप्रयोगाचा प्रयत्न झाला. नंतर संभाजीराजांचा आश्रित शहजादा अकबर ह्याच्या मार्फत सत्तांतराचा प्रयत्न झाला. ह्यावेळी संभाजीराजांनी सर्व कारस्थानी बंडखोरांना देहान्ताच्या शिक्षा दिल्या. स्वत: सोयराबाई कटात सामील असल्याने मृत्युमुखी पडल्या. ह्या धामधुमीच्या काळात संभाजीराजांची लष्करी बाजू मात्र औरंगजेबाला सर्व सामर्थ्याने सडेतोड जबाब देत होती. ह्याचे प्रमुख कारण म्हणजे सरनौबत हंबीरराव मोहित्यांचा शर्थीचा पराक्रम आणि अनन्यसाधारण राजनिष्ठा. पूर्वार्धात ह्या कटाच्या घटना घडल्या तरी नंतर ५-६ वर्षे संभाजीराजे आणि हंबीरराव मोहिते ह्यांनी मराठेशाहीला स्थिरस्थावर केल्याचे दिसते. मराठ्यांना असा विजीगिषु सरलष्कर पुन्हा क्वचितच मिळाला. हंबीरराव धारातीर्थी पडले(१६८७) आणि तिथेच संभाजीराजांची विजयपताकाही भेलकांडू लागल्याचे दिसते.

पुन्हा कट-कारस्थाने-फितूरी:

प्रल्हाद निराजी आणि इतर कारकून मंडळीनी पुन्हा उचल खाल्ली आणि संभाजी राजांच्या जागी राजाराम महाराजांना गादीवर बसवण्याचा कट उघड झाला. ह्याच काळात गणोजी शिर्के आणि इतर मराठे सरदार वतनदार औरंगजेबाच्या कच्छपि लागून स्वराज्याशी बंडखोरी करू लागले. औरंगजेब आदिलशाही-कुतुबशाही गिळंकृत करून सर्व शक्तीने शंभूराजांवर तुटून पडला. फितुरी, कट-कारस्थाने चरमसिमेवर पोहोचली आणि १६८९ मध्ये संभाजीराजे आणि छन्दोगामात्य कविकलश संगमेश्वरी मुकर्रबखानाच्या कैदेत सापडले. तिथे रायगडावर संभाजी महाराजांना सोडविण्याचे कोणतेही गंभीर प्रयत्न न होता आणि संभाजीराजांना असहाय्य अगतिक मृत्युच्या तोंडी देऊन राजाराम महाराजांना गादीवर बसविण्यात धन्यता मानली गेली.

ह्यानंतर मराठ्यांचा इतिहास हा शिवरायांच्या स्वराज्य संकल्पनेपासून दूर दूर जात मोगलाई कट कारस्थानाच्या बंडखोरीच्या मालिकांचा इतिहास बनून गेलेला दिसतो. ह्याची सुरुवात मात्र स्वत: शिवाजीराजांच्या समक्ष राज्याभिषेकापासूनच झाल्याचे दिसते... कि राज्याभिषेक आणि त्यातील वैदिक-अवैदिक वादाची बीजेच ह्याला कारणीभूत आहेत, ह्यावर विचारविमर्श व्हायला हवा. एखादे अलौकिक स्वप्न पूर्ण करण्यासाठी कित्येकांनी जीवाची बाजी लावावी, परंतु स्वप्नपूर्ती झाल्यावर मात्र त्यांनीच एकमेकाच्या जीवावर उठावे, हा मनुष्यधर्मच असावा कदाचित!

'A Lamb Lionised' ह्या निरंजन टकले लिखित लेखावरील अश्लाध्य टीकेचा प्रतिवाद

('A Lamb Lionised' हा निरंजन टकले लिखित लेख 'The Week' मध्ये प्रकाशित झाला आणि सावरकरभक्तांमध्ये निरर्थक खळबळ माजली. त्यातल्याच एका अंधसावरकरभक्ताने फेसबुक-ब्लॉगवरून शिवराळ टीकेचा अश्लाध्य गदारोळ उठवला... )
"बालिश बहु बायकांत बडबडला" असं मोरोपंतांनी बाळराजे उत्तराबद्दल आर्यावृत्तात महाभारतात लिहिलंय. त्यातला बालिश उत्तरबाळ सांप्रत फेसबुकवर बडबडला आहे. तर काय म्हणतात हे संशोधकबाळ ते थोडक्यात पाहू. थोडक्यात ह्यासाठी कि मोठेच्यामोठे ब्लॉग वॉलवर चिकटवायचे आणि रात्रीबेरात्री चारचार वाजेपर्यंत 'संशोधन' करून पुन्हा पुन्हा टाकत राहायचे , तेवढा रिकामचोट वेळ आपल्याला नाही बुवा.
मुद्दा क्र. १ : """निरंजन समर्थक फ़ुरोगाम्यांनि समजून घ्यावे कि कपूर आयोगासमोर अप्पा कासार आणि दामलेंचि साक्ष झालीच नव्हती. अजिबात नाही . हि शुद्ध थाप आहे . कपूर आयोग जो इंटर्नेट वर उपलब्ध आहे - त्यात साक्षिदारांचि लिस्ट आहे - त्यात कासार / दामले हि नावे नाहीत ."""
ह्या बहाद्दराने कपूर आयोग किती वाचला ते सोडा, नुसता चाळला असता तरी अप्पा कासार आणि दामले ह्याबद्दल कपूर आयोग काय म्हणतो ते सुस्पष्ट झाले असते. किंवा अगदी चटकन विकीपेडियावर जाऊन पाहिलं असतं तरी हा बालिशपणा झाला नसता. फक्त इंडेक्स वाचून आणि साक्षीदारांची लिस्ट वाचून कपूर आयोगाबद्दल लिहिण्याचा भंपकपणा हे ब्लॉग्विरच करू शकतात. विकीपेदिया म्हणते " It (कपूर कमिशन) was provided with evidence not produced in the court; especially the testimony of two of Savarkar's close aides - Appa Ramachandra Kasar, his bodyguard, and Gajanan Vishnu Damle, his secretary.
स्वत: कपूर आयोग दामले आणि कासार ह्यांच्या साक्षीपुराव्याबद्दल काय म्हणतेय ते पृष्ठ क्र. २९४,३००,३१७, ३१८ इत्यादी पानांवर थोडी तसदी घेतली तर सहज पाहता येईल. ती पाने इथे जोडली आहेत.
म्हणून निरंजन टकले आपल्या लेखात लिहितात ,"Gajanan Vishnu Damle, Savarkar’s private secretary, and Appa Kasar, his bodyguard, deposed before the commission and accepted their knowledge of Savarkar’s involvement in the conspiracy to kill Gandhi. "
मुद्दा क्र. २ : """पण निरंजन टकल्यांनि तारीख बदलली - कारण त्यांना त्याच्या मालकांनी भाडोत्री निष्कर्ष काढण्यासाठी कामावर ठेवले आहे . जो आयोग सावरकर मेल्यानंतर काम सुरु करतो तो कपूर आयोग टक्ल्यांनि एक वर्ष अलिकडे खेचला आहे !!या शेळी लेखात टकले लिहितात "The report, however, came too late. Savarkar died on February 26, 1966, weeks after he stopped taking food and medicines. " लेखकाचे उद्देश इथेच स्पष्ट होतात. रिपोर्ट उशिरा आला असे त्याला म्हणायचे आहे. वस्तुत: सावरकरांना फासावर चढवायची टकल्याची संधि हुकली ती रिपोर्ट उशिरा आला म्हणून नाही . तर टकल्याने तारीख चुकवली म्हणून !""'
हा बालीशपणाचा अत्यंत मनोरंजक असा पुरावा आहे बरं. इथे अगदी शब्दाशब्दातून बालिश उत्तरबाळ कसा बायकांत बडबडला आहे त्याची कल्पना येईल. कोणतही भक्त माणूस मानसिकदृष्ट्या किती पंगु असतो आणि आपल्या अराध्यावर झालेल्या टीकेने मानसिक संतुलन बिघडून घेतो त्याचा हा उत्तम नमुना.
निरंजन टकले लिहितात... "On March 22, 1965, a commission of inquiry was set up, with former Supreme Court judge J.L. Kapur as its chairman, to investigate the conspiracy in Gandhi’s assassination."
ह्यात भडकून जाण्यासारखं काहीच नाही. कारण आयोग त्याच तारखेला गांधींहत्येच्या कटाच्या चौकशीसाठी स्थापन झाला. पाठक हे मंत्री झाल्याने पाठक आयोगाच्या जागी कपूर आले आणि त्याचे नाव तेवढे कपूर आयोग झाले. हि सामान्य कार्यपद्धत आहे. आमच्या उत्तरबाळाने साक्षीदारांची लिस्ट बघताना वेडेपिसे न होता त्यात पुरेसे लक्ष घातले असते तर त्यातच पाठक कमिशनने १९६५ साली केलेले तपासकाम सहज दिसले असते. मुळात गांधीहत्येतेले गुन्हेगार १९६४ साली सुटले आणि तेव्हा झालेल्या, सभा त्यातलि आक्षेपार्ह विधाने आणि त्यातून उसळलेला जनक्षोभ ह्या पार्श्वभूमीवर पाठक(कपूर) आयोग स्थापन झाला. त्याचा सावरकरांच्या निधनाशी बादरायण संबंध जोडण्याची बलीशबुद्धी असले भक्तगणंगच करू जाणेत. म्हणजे थापा कोण मारतंय ते अगदी सुस्पष्ट आहे.
बाकी कोलू, माफीनामे ह्याबद्दल वगैरे बऱ्याच थापा किंवा भूलथापा किंवा बालिश बडबड कितीही होऊ शकते. मूर्खपणाला मर्यादा नसते असे म्हणतात. त्यामुळे आणखी खोलात जाऊन उत्तरबाळाच्या बालिश चिखलफेकीबद्दल जास्त चिखल उडवण्यात काही मतलब नाही.
त्यापेक्षा नैमिषांरण्यातील शार्दुलविक्रिडीत बगळ्याची कथाच बरी , नाही का? (ती लवकरच येत आहे..)

 ह्यावर अर्थातच संशोधक महाशय चिडले आणि धमक्या, अपशब्द वगैरे थयथयाट वगैरे भडीमार सुरु झाला.
 त्यावर आपली प्रतिक्रिया:

 इथे दोनच मुद्दे मांडलेत, ते सोडून फालतू अर्वाच्च भाषेत वेडगळ कमेंट केल्यात संशोधक पंडितांनी त्या महाशयांना त्यावर काल बाहेर असल्याने विस्तृत लिहू शकलो नव्हतो.
कपूर आयोगासमोरील दामले-कासार ह्यांच्या साक्षीपुराव्याबद्दल ह्या महाशयाने साक्षीदारांच्या लिस्टमध्ये त्यांची नावे नाहीत असं संशोधन केल. पण कपूर आयोगाने ह्या दोघांच्या साक्षी पुरावे म्हणून स्वीकारले आहेत आणि तसे उल्लेख असलेली कपूर आयोगाची पानेच इथे पोस्ट केली. त्यावर मात्र हा भाऊ काही बोलायला तयार नाही.

कपूर आयोग आणि पाठक आयोग हे वेगवेगळे आणि म्हणून टकले ह्यांनी तारीख मुद्दाम चुकवून सावरकरांना फाशी व्हावी अशी कल्पना व्यक्त केल्याचा तर जावईशोध फारच भन्नाट लावला. हा ठार वेडाच असावा कि काय असे कायच्या काय लिहून हा मोकळा होतो. त्या साक्षीदारांच्या लिस्ट मध्ये काही साक्षीदारांच्या नावाखाली पाठक कमिशन समोर किती तारखेला साक्ष झाली त्याच्या नोंदी आहेत. ते उघड्या डोळ्यांनी पाहणारा माणूस शुद्धीवर असेल तर असली वक्तव्ये खचितच करणार नाही.

वरील दोनच मुद्दे मी मांडले आहेत , त्यावर एकही शब्द न बोलता हा सावरकरभक्त थेट आपल्या सुसंकृत भाषेत माझ्या आणि टकले ह्यांच्या पित्यांना इथे चर्चेत उद्धृत करू लागला. आता ह्याचा बाप कोण , किती ते आमच्यासारख्यांनी लिहिणे योग्य नाही. पण तरीही अशाच एका पुरोगामी सेक्युलर डावे इत्यादींच्या बापाविषयी राळ उठवणार्या एका खुळ्याची आठवण झाल्याशिवाय राहत नाही.
असली अर्वाच्च भुंकणारी जमात... ह्यांच्या पेकाटात वैचारिक लाथा घातल्या कि "वाचवा... धावा..." असं त्यांच्या बिचाऱ्या ब्लॉगवाचकांच्या नावाने केकाटत पळतात. आधीच समर खडस ह्यांच्या वॉलवर काही महिन्यांपूर्वी पुरोगामी, डावे ह्यांच्यावर बेमतलब शिवराळ गरळ ओकणाऱ्या वाचाळ विराला चांगलाच धडा शिकविला होता. हा त्याचाच नवा वामनावतार जो घाबरून सेनेच्या नावाने केकाटलाय. दुर्दैवाने सैनिक सध्या विवेकी झाल्यात म्हणे (नाहीतर त्यांनी आंदोलन केले असते वगैरे)
मुद्दे संपले कि ह्यांना गुद्द्यासाठी मात्र इतरांची आठवण होतेच.

 निरंजन टकले ह्यांनी त्यांच्यावर टीका करणार्यांना कोर्टात जाण्याचे खुले आव्हान दिले आहे. आपला प्रत्येक शब्द सिद्ध करण्याची जबादारी त्यांनी घेतलीय. पण वाचाळविराना ते नको , फक्त वितंडवाद घालायचं आहे. राज कुलकर्णी ह्यांच्या पोस्टवर श्री. टकले ह्यांनी सविस्तर मुद्दे मांडले आहेत. त्यावर फक्त अर्वाच्च शब्दांत पुन्हा चिखलफेक करण्या व्यतिरिक्त काहीही उत्तर नाही. लोकांची थोबडे फोडू पाहणारे वीर कोणतीही प्रतिक्रिया आजवर देण्यात असमर्थ. टकले ह्यांच्या लेखातील काही अडचणीच्या भासणाऱ्या जागा पकडून त्याच्या अनुषंगाने काहीतरी हाणामारी करीत सुटला ह्यापलीकडे काहीही निष्पन्न झालेलं नाही. होय, टकले ह्यांच्या लेखातील काही शुद्धलेखनाविषयक शब्दयोजनेच्या, वाक्यरचनेच्या वगैरे चुका संशोधक वीरांनी दाखवून दिल्यात हे त्यांचे कर्तुत्व मान्यच करायला हवे. 

ह्या सावरकरभक्तांची अडचण कशी ओळखायची तर त्यासाठी एक व्यवच्छेदक लक्षण आहे ते म्हणजे सावरकर सिद्ध करण्यासाठी हि मंडळी कधी शिवाजी महाराज , कधी नेताजी सुभाषबाबू, रासबिहारी बोस आणि सध्या बाबासाहेब आंबेडकर पर्यंत कुणाचाही आपल्या खोट्यानाट्या थियरिमधे हटकून आधार घेतातच, त्याशिवाय ते पंगु असतात जणू. हा वाचाळवीर आधारासाठी लाला लजपतराय ते भगतसिंग पर्यंत गेलाय, हे विशेष. टकले ह्यांच्या लेखावर टीका करण्याच्या वेडापायी फाळणीच्या किंवा द्विराष्ट्रवादाच्या निर्णयासाठी ह्याने लाला लजपतराय ह्यांना वेठीस धरल्याने त्यावर "मग गांधीजींना सावरकरभक्त किंवा गोड्सेवादी लोकांनी कोणत्या कारणासाठी ठार केले?" हा सवाल संजय सोनवणी ह्यांनी उपस्थित केला तर त्यावर बहाद्दराकडे आजवर कोणतेही उत्तर नाही. एकही मुद्द्यावर उत्तर नाही आणि आता म्हणे इस्लामवर काम चालू आहे. काय डोंबलं लिहिणार हा, जिथे साधे मुद्दे प्रतिवाद करता येत नाही. उगाच पळवाटा काढायच्या.

कीव तरी किती करायची? कधी मदर तेरेसावर थुंकतो, कधी साने गुरुजींवर घसरतो, कधी दत्तप्रसाद दाभोल्कारांवर चढतो. आणि म्हणे मी नास्तिक, मी दाभोलकरप्रेमी ..मी अमक्या मी ढमक्या. मी देशासाठी यांव केलं , मी संविधानप्रेमी. दुसरीकडे लोकांवर अर्वाच्च भाषेत शिवीगाळ करायची, कुणाचा बाप काढायचा, कुणाचं श्राद्ध घालायचं ... उगाच नोकरी धंद्याची काळजी व्यक्त करायची...उगाच मारायची/मरायची भाषा करायची...सारे रडगाणे मल्टीपल डिसऑर्डर... हि सडकी मानसिकता एक्स्पोज करणे गरजेचे होते, म्हणून हा खटाटोप.

'भन्साळीचे दु:स्वप्न' ह्या जयराज साळगावकर ह्यांच्या लेखावरील प्रतिक्रिया

'भन्साळीचे दु:स्वप्न' हा जयराज साळगावकर ह्यांचा लेख रविवारच्या लोकरंग मध्ये प्रसीद्ध झाला आहे. त्यानिमित्ताने हा पत्रप्रपंच.

'पिंगा ग पोरी पिंगा' हे 'बाजीराव-मस्तानी' मधलं गाणं कोणत्याही हिंदी सिनेमाला साजेसं असं छानच आहे. एक नितांतसुंदर कलाकृती असंच त्या गाण्याचं वर्णन करावं लागेल. काशीबाईच्या भूमिकेतील प्रियांका चोप्रा आणि मस्तानीच्या रोलमध्ये दीपिका पदुकोन दोघींनी त्या गाण्याला योग्य तो न्याय दिलाय. हिंदी गाणं असूनही मराठी बाज टिकविण्यात दिग्दर्शक बऱ्यापैकी यशस्वी आहे. वेशभूषा कोस्चुम्स वगैरे देखील उत्तम. गाणं एका कौटुंबिक आणि मुख्यत: महिलांसाठी मर्यादित अशा प्रकारच्या कार्यक्रमातील आहे. व्यावसायिक हिंदी सिनेमा असल्याने सिनेम्याटीक लिबर्टी नृत्य-दिग्दर्शकाने घेतली असेल तर त्यात काही वावगं नाही. अगदी छानपैकी अंगभर नऊववारी वगैरे नेसून, सालंकृत मंगळसुत्रादि सौभाग्यलेणी आणि पारंपारिक अलंकाराभूषणे सजवून काशीबाईनि नृत्यकलानैपुण्य सादर केलं आहे. कुठेही ह्या गाण्याला 'आयटम सॉंग' चं सवंग स्वरूप नाही. उथळ, अश्लील अंगप्रदर्शन तर मुळीच नाही. नेहमीच्या पारंपारीकतेतून थोडा मोकळा श्वास घेवून एक मॉडर्न कलाकृती पेश केली आहे.

पण तरीही भन्साळीच्या 'बाजीराव-मस्तानी'वर वादंग माजला आहे आणि त्याचे उदाहरण म्हणजे साळगावकर ह्यांचा लेख. ते स्वत: बाजीरावाचे चरित्रकार असल्याने ह्या विषयातील त्यांची भूमिका गांभीर्याने घ्यायला हवी. मीडियामधील चर्चेत सुद्धा आपल्या भावनांशी खेळ वगैरे झाल्याने त्यांनी सदर प्रकरणात अत्यंत तिखट प्रतिक्रिया व्यक्त केली आहे.

ते म्हणतात, " ...काशीबाई आणि मस्तानी या एकत्र नांदल्याच नाहीत तर त्या एकत्र कशा नाचतील? ...पेशवा बाजीराव यांची पत्नी आणि मस्तानी ह्यांना पडद्यावर एकत्र नाचताना पाहून हसावे की रडावे ते कळत नाही. " आणि हाच सर्व विरोधक मंडळींचा मुद्दा आहे. पेशव्याची धर्मपत्नी काशीबाई त्या मस्तानीच्या बरोबर नाचते म्हणजे काय? तेही 'पिंगा ग बाई पिंगा' ह्या पारंपारिक कौटुंबिक कार्यक्रमच्या गाण्यावर नाचते ? इथे विशिष्ट समाजाच्या जातीय अस्मितेच्या वर्चस्ववादि भूमिकेतून हा वाद निर्माण झाल्याचे उघड आहे. "प्रस्तुत सिनेमातील गाणे ड्रीम सिक्वेन्स, स्वप्नवत किंवा सिनेमाच्या शेवटी ते एक गोड इफेक्ट म्हणून टाकले आहे, असा कोणत्याही प्रकारचा बचाव भन्साळी यांनी केला तरी तो मान्य होऊ शकत नाही." अशी टोकाची भूमिका साळगावकर ह्यांनी त्याचमुळे घेतली आहे.

अलीकडे एका चर्चेमध्ये "मस्तानी बाजीरावाच्या आयुष्यात फक्त १७ महिने होती." असं वक्तव्य त्यांनी केलं होतं. बाजीराव पेशव्याचा जीवनकाल १८ ऑगस्ट १७०० ते २८ एप्रिल १७४० असा आहे. मस्तानीदेखील बाजीरावाच्या निधनानंतर लवकरच मृत्यू पावली. तिचा जीवनकाल १७०० ते १७४० असा आहे. बाजीरावाने छत्रसालच्या बाजूने बंगशचा पराभव केला तो १७२९ मध्ये. बाजीराव-मस्तानीचा विवाह तेव्हाच झाला असावा. त्यांचा मुलगा समशेर बहाद्दर ह्याचा जन्म १७३४चा. ह्यातून मस्तानी बाजीरावाच्या आयुष्यात फक्त १७ महिने होती हे गणित कसं सोडवायचं? कदाचित बाजीरावाच्या लष्करी मोहिमा-स्वाऱ्या ह्यांचा कालखंड वजा करून जर हे १७ महिने मस्तानीच्या वाट्याला उरत असतील! पण त्यातून इतिहासकारांना नक्की काय सिद्ध करायचंय? इतिहासात वैवाहिक सहजीवनाची गणितं अशी मांडायची असतात? दुसरं मस्तानी स्वत: छत्रसाल राजाची राजकन्या होती. तिची आई मुस्लिम असेल तरी मस्तानीदेखील बाजीराव पेशव्याची धर्मपत्नीच असल्याने तिचा इतिहास डावलण्याचे कारण काय?

"मी ‘अजिंक्य योद्धा बाजीराव’ हे बाजीरावाचे चरित्र लिहिताना मस्तानीबद्दल योग्य तो आदर बाळगून (असे पुस्तकात सुरुवातीला नमूद करून) तिचा उल्लेख टाळला आणि योद्धा बाजीरावाचे चरित्र लिहिले." असं साळगावकर म्हणतात. २० वर्षाच्या कारकिर्दीत ४१ लढाया जिंकणाऱ्या बाजीरावाच्या आयुष्यात सुमारे १०-१२ वर्षे आणि अखेरपर्यंत अविभाज्य अंग असलेल्या मस्तानीला वगळून बाजीराव पेशव्याचं चरित्र, इतिहास पूर्ण होतो? कि इतिहासाचा विपर्यास होतो? दुसरीकडे भन्साळीला "ऐतिहासिक सत्यापासून फार दूर जाऊन चित्रपटाची कथा रचण्याचे स्वातंत्र्य त्यांना नाही. ऐतिहासिक वास्तव तर ते डावलू शकत नाहीत. त्यात वाट्टेल ते फेरफारही करू शकत नाहीत." असा सल्ला द्यायचे मात्र ते विसरले नाहीत.

एकीकडे "इतिहासातील घटनांवर कथा, कादंबरी, नाटय़ किंवा चित्रपट लिहिताना तर अधिक संशोधन करावे लागते." असं ते म्हणतात आणि तिथेच "भन्साळी यांनी ना. सं. इनामदारांच्या ‘राऊ’ या कादंबरीवरच चित्रपट बेतण्याची मूलभूत चूक केली आहे. कारण सहसा कथा-कादंबऱ्यांतून बाजीरावाचे चित्रण हे बाजीराव-मस्तानी प्रेमप्रकरणापुरतेच मर्यादित असते." अशी उफराटी मांडणीहि स्वत:च करतात! बरं, इनामदारांच्या 'राऊ' विषयी कुणी आक्षेप घेतल्याचे ऐकिवात नाही. कदाचित आमच्या अस्मितेच्या इतिहासात आमच्या व्यतिरिक्त इतर कुणीही लुडबुड करू नये असा अंतस्थ मतप्रवाह असावा कि काय अशी शंका आल्याशिवाय राहत नाही. कारण "टॉलरन्सच्या नावाखाली काहीही सहन करीत राहिलो तर स्वाभिमानच काय, पण अस्तित्वसुद्धा गमवायची पाळी येईल!" असा इशाराही त्यांनी दिला आहे.

"त्या काळी दरबारातील नाचाची परंपरा ही एका समाजापुरती मर्यादित होती. राजघराण्यातील स्त्रिया तर निश्चितच नाचत नसत!" हे आणखी एक अजब तर्कट साळगावकरांनी मांडले आहे. खरंतर आपल्या महान संस्कृतीत अगदी प्राचीन रामायण-महाभारत काळापासूनच नृत्य-चित्र-गायन-वादन इत्यादी कलाप्रकारात राजघराण्यातील राजकन्या किंवा राजस्त्रिया पारंगत असल्याचे दाखले आहेत. पेशव्यांच्या कुलीन स्त्रियांना पेशवाईच्या काळातच नृत्यबंदी सुद्धा असेल तर तो एक वेगळाच मुद्दा!

शेवटी साळगावकर ह्यांनी मांडलेला सर्वात महत्वाचा मुद्दा हा कि, "मस्तानीला बाजीरावाच्या कुटुंबाने, अगदी त्याचे जिवलग बंधू चिमणाजी ह्यांनीसुद्धा अव्हेरले होते... चिमणाजींनी मस्तानीला अटक केली, ह्या धक्क्याने बाजीरावाने दूर रावेरला एकांतवासात जाऊन राहणे पसंत केले आणि नर्मदेच्या पुरात पजेपोटी उडी घेऊन जवळ जवळ आत्महत्याच केली. फुप्फुसात पाणी जाऊन त्यांना न्यूमोनिया झाला होता."

त्या काळातील पेशवाईतील धार्मिक-जातीय कट्टरता किती टोकाची असेल त्याचा आरसाच 'पिंगा'च्या निमित्ताने उघड झालेल्या ह्या जातीय अस्मितेने दाखविला आहे. स्वत: बाजीरावाने उद्वेगाने "मस्तानीपासून मुलगा झाला म्हणून काय झालं, त्याची मुंज झालीच पाहिजे!" असे उद्गार तेव्हा काढले होते! बाजीराव पेशव्यासारखा अजिंक्य योद्धा ह्या गृहकलहापुढे पुरता हरला, खचून गेला आणि ऐन चाळीशीत अकाली निवर्तला. मस्तानीचा घात करण्यासाठी अर्धांगिनी काशीबाई, बंधू चिमाजीअप्पा आणि सुपुत्र नानासाहेब ह्यांनी केलेली कटकारस्थाने देखील सर्वश्रुत आहेत. पेशव्याची धर्मपत्नी असूनही केवळ तीचं 'यावनी' असणे पेशवे खानदान आणि पुण्यातील कर्मठ वैदिकांच्या धर्मवेडेपणाच्या आड आल्यानेच बाजीराव-मस्तानीचा दुर्दैवी देहांत झाला हि वस्तुस्थिती साळगावकरांच्या वरील लिखाणातून स्पष्ट होते. संजय लीला भन्साळीने त्या दोघींच्या समूहनृत्यापेक्षा ह्या कळीच्या विषयाला चित्रपटात हात घातला असेल तर ते ह्या मंडळींच्या पचनी पडेल काय? आजही ह्या धर्मवेडेपणाच्या अस्मिता किती टोकदार आहेत ते लक्षात घेता साळगावकर म्हणतात त्याप्रमाणे "दुखावलेल्या मनांची जागा भडकलेली डोकी घेतील आणि हा एकंदर समाजस्वास्थ्याचा विषय होईल." !!!

बाजीराव पेशव्यासारखा एक कर्तबगार रणधुरंधर सेनानी ज्याच्या अजिंक्य शौर्याची तुलना नेपोलियनशी होते, त्याच्या वाट्याला तेव्हा जीवित आयुष्यात आणि सध्या चित्रपटातदेखील जी अवहेलना आली ती अत्यंत दुर्दैवी आहे. इथेच नेपोलियन आणि त्याला वैयक्तिक स्वातंत्र्य देणाऱ्या टॉलरंट कल्चरने आपल्या एत्तदेशीय संस्कृतीवर मात केली असावी!

राकेश पाटील (पालघर)

...आणि पानिपत

आणि पानिपत....

हि एक समाजैतीहासिक कादंबरी. राजकीय इतिहासाच्या पार्श्वभूमीवर चितारलेली सामाजिक इतिहासाची कादंबरी.

वरुडे गावातील महार समाजाच्या चार पिढ्यांचा सामाजिक, सांस्कृतिक इतिहास लेखक संजय सोनवणी ह्यांनी तत्कालीन राजकीय इतिहासाच्या एक विस्तृत कालखंडाच्या पार्श्वभूमीवर चितारला आहे. साधारणता: शिवकालीन काळात शेवटच्या टप्प्यात हा इतिहासपट सुरु होतो. पुढे शिवरायांच्या स्वराज्याच्या न्याय्य आणि प्रजाहितदक्ष सामाजिक व्यवस्थेच्या आठवणी तेवढ्या उरत जातात. उत्तरोत्तर मराठेशाहीतील सामाजिक व्यवस्था कशी मोंगली रूप धारण करते आणि पेशवाईत अक्षरश: विषमतेचा कडेलोट होत जातो. त्या सामाजिक स्थित्यंतराचा हा विस्तृत काळपट. भिमनाक - रायनाक आणि येळनाक उर्फ हसन - सिदनाक - पुन्हा भीमनाक  असा हा चार पिढ्यांचा  सामाजिक इतिहास. सुमारे १०० वर्षांचा ह्या सामाजिक इतिहासाची सुरुवात शिवाजीमहाराजांच्या निधनाच्या आसपास होते आणि शेवट पानिपतावर!

औरंगजेब महाराष्ट्रात उतरतो आणि स्वराज्याच्या पडझडीला सुरुवात होते. संभाजीची हत्या, राजारामाचे पलायन, शाहू-येसूबाईला अटक अशा त्या कोसळत्या काळात मोगलांच्या वरवंट्याखाली स्वराज्याची व्यवस्था पार भरडली जाते. तरीही शिवाजीच्या प्रेरणेने भारलेला  माणूस त्या मोगलाइचे  आव्हान पेलून उभा राहतो. परंतु राजकीय व्यवस्था रंग बदलू लागते. एके काळी औरंगझेबाची झोप उडविणाऱ्या संताजी-धनाजीमध्ये यादवी माजते. शाहुच्या सुटकेने स्वराज्यामाध्येच अंदागोंदी माजते आणि शाहू-ताराबाई, सातारा-कोल्हापूर  अशी उभी फुट मराठेशाहीत पडते. त्याची परिणीती पुढे पेशवाईच्या वर्चस्वात होऊन शेवटी ह्या व्यवस्थेची शंभरी पानिपतावर भरते. असा साधारण राजकीय इतिहास आहे. कादंबरीत हा इत्यंभूत इतिहास दक्खन-महाराष्ट्रापासून ते उत्तरेत दिल्लीपर्यंत अवघ्या हिंदुस्तानच्या पार्श्वभूमीवर अत्यंत बारीकसारीक तपशिलासह वावरत असतो. ह्या राजकीय इतिहासाचा वापर एका पार्श्वभूमिसारखाच ठेवून लेखकाने त्या पार्श्वभूमीवर तत्कालीन सामाजिक इतिहासाची अत्यंत प्रभावी मांडणी केली आहे.

एकीकडे हिंदुस्तानांत  मोगल साम्राज्याचे विघटन. नवाब-निजाम-वजीर-उमराव ह्यांनी पोखरून काढलेले दिल्लीचे साम्राज्य. मुल्लामौलवीनि अब्दाली-नादीरशहा अशा परकीयांशी संधान बांधून नामधारी केलेलं दिल्लीच्या बादशहाचं तख्त. तर दुसरीकडे दख्खनेत नामधारी झालेलि मराठ्यांची छत्रपतीची गादी. पेशवा, सरदार-सुभेदार आणि ब्राह्मणी व्यवस्थेने नामशेष केलेलि शिवरायांच्या स्वराज्याची संकल्पना. दिल्लीपासून ते दख्खनेपर्यंत झालेलं हे राजकीय पानिपत. त्यातून निर्माण झालेली सामाजिक अनागोंदी, रयतेची लुटालूट, नासधूस...म्हणजेच सामाजिक पानिपत!

कादंबरी मुख्यत: वरुडे गाव, महारवाडा आणि गावकरी ह्यांच्या दैनंदिन जीवनावर बेतलेली आहे. गावातील पाटीलकी, त्या पाटीलकिसाठीची साठमारी, गावातील मोरबा बामण, बलुतेदारी, महार-येसकरी, त्यांची म्हारकी, भावकी...आणि ह्या सर्वांचा मिळून चाललेला गावगाडा... लेखकाने वरुड्यातील ह्या समाजव्यवस्थेला कादंबरीत मध्यवर्ती  स्थान दिले आहे. आणि ह्या गावगाड्याचे बदलत्या राजकीय व्यवस्थेने बदललेले रंगरूप ह्याचा ऐतिहासिक दस्तावेज म्हणजे ...आणि पानिपत.    

रायनाक महार हा कादंबरीतला मध्यवर्ती नायक. त्याचा बाप भिमनाक महार हे वरुड्यातील एक शहाणपण. शिवाजी राजांच्या काळातील महार समाजाच्या सामाजिक अधिकारांवर आणि त्याआधी बिदरच्या बादशाहने विठू महाराला बहाल केलेल्या सनदेवर भाष्य करणारा म्हातारा भिमनाक आणि पुढे  चिंध्या रामोशी आणि महार पोरांनी दरोडेखोरी चालू केली तेव्हा बदलत्या काळात त्याला पाठींबा देणारा भिमनाक, कादंबरीच्या सुरुवातीच्या काळातील  सामाजिक व्यवस्थेचा साक्षीदार असतो. ह्या भिमनाक महाराची पुढची पिढी म्हणजे त्याची दोन मुले रायनाक आणि येळनाक. हा रायनाक कादंबरीचा मूळ नायक असावा अशी त्याची मध्यवर्ती भूमिका आहे. कधीकाळी रायनाक संताजीच्या लष्करात पाइक होता. स्वराज्यासाठी शौर्याने लढताना तो जायबंदी होऊन पुन्हा गावात येउन म्हारकीची कामे इमानेइतबारे करतोय. जी धर्म व्यवस्था, जी समाज व्यवस्था रायनाकला पदोपदी तुडवत राहते तिच्याशी तो इमानदारीने निभावत राहतो. कधी बंड करून उठतो आणि आपल्या मित्राच्या बायकोवर वंगाळ नजर टाकणाऱ्या शिंप्याचा खून देखील करतो. कधीतरी दरोडेखोर बनायचं स्वप्न उरी बाळगतो. पण शेवटी त्याच्यातला माणूस ह्या क्षणिक हैवानीवर मात करून उरतो. त्याची बायको बाळंतपणात गुदरल्याने मेल्या भावाची बायको सिदनाकचा सांभाळ करताना रायनाककडे ओढली जाते. गावातही तशी कुजबुज चालते. पण ह्या दुनियादारीला रायनाक आपल्या जन्मजात  माणुसकीने जिंकून उरतो... कधी मोघली सैन्याचा मार खाऊनहि गावाशी बेईमानी न करणारा रायानाक.  कधी येळनाकने दिलेल्या अशर्फ्या महारवाड्याला जगविण्यासाठी वापरणारा रायानाक. कधी दुष्काळात गांजलेला रायनाक. चिंध्या रामोशी आणि महार दरोडेखोर पकडले गेले तेव्हा हकनाक मार पडलेला रायनाक. निजामाने गाव जाळलं तेव्हा ढसाढसा रडणारा रायनाक. पाटलाच्या मळ्यावर राबणारा  रायनाक. अशा अनेक रूपांत रायनाक महार कादंबरीत वावरतो आणि अश्रुनी भिजलेला इतिहास सांगत राहतो!

 दुसरीकडे ह्या सामाजिक पडझडीच्या काळात विषमतेला आव्हान देणारे आणखी एक स्थित्यंतर घडून येते. ते म्हणजे  रायनाकच्या भावाचे, येळनाकचे धर्मांतर. राजगडावरील लढाईत अशर्फिखान बहादुरीने लढणाऱ्या येलनाकला गिरफ्तार करतो. त्याला इस्लामच्या समानतेत आणतो आणि येळनाकचा हसन बनतो. हा अशर्फिखान सुद्धा मोरबा ब्राह्मणाचा बाटलेला चुलता अन्ता जीवाजी असतो. औरंगझेबाच्या मृत्युनंतर मोगली फौजेसोबत हसन मोगली साम्राज्यात परततो. मुस्लिम हसनला अमिना बिवी प्राप्त होते आणि बख्तियार नावाचा त्याचा शहजादा! कादंबरी इथे मुस्लिम धर्मांतराच्या विषयाला हात घालते. इस्लाम स्वीकारणारे अशर्फिखानासारखे सवर्ण हिंदू तसेच हसनसारखे दलित हिंदू ह्यांच्यामाध्यमातून तत्कालीन  हिंदू-मुस्लिम धर्मांतरे आणि त्यातील सामाजिक व्यवस्थेतील अभिसरणावर कादंबरी भाष्य करीत राहते.

ऊत्तरेत मोगल बादशाहीच्या धामधुमीत हसन एका महत्वाच्या लढाईत खुद्द जुल्फीकारखानाला ठार करण्याचा पराक्रम गाजवतो. अशर्फिखान हसनला त्याच्या लढाईच्या तंत्राबद्दल विचारतो तेव्हा हसन शिवाजीराजाची आठवण काढतो. शिवरायांच्या प्रजाहीताची वृत्ती हसन त्याच्या जहागिरीच्या कारभारात बाळगताना दिसतो. ह्याउलट त्याचा मुलगा बख्तियार अत्यंत अय्याश निपजतो. अशर्फिखान आणि सय्यद बंधूंशी संधान बांधून तर त्यांच्यानंतर नजीबखान रोहील्याच्या साथीने हसन आणि बख्तियार उत्तरेत नावारूपाला येतात. येळनाक उर्फ हसनच्या माध्यमातून कादंबरी उत्तर हिंदुस्तानातील आणि दिल्लीतील राजकीय आणि सामाजिक इतिहासावर भाष्य करते. त्यातून पुढे अब्दाली, मराठे शिंदे-होळकर, जाट-राजपूत-नवाब ह्यांचे राजकीय डावपेच आणि त्यातून घडलेले पानिपतचे युद्ध हा कादंबरीचा उत्तरार्ध आहे.

मराठेशाहीच्या अंतर्गत यादवीने, शाहुच्या मोगली मांडलीकत्वाने, पेशव्यांच्या बामणशाहीने शिवरायांच्या स्वराज्याच्या मुलभूत संकल्पनेलाच सुरुंग लागल्याने सामाजिक व्यवस्था पार ढेपाळत गेलेली असते. राजकीय व्यवस्था देखील तशीच अध:पतित होत जाते. गावगाड्यावर ह्या बदलत्या सामाजिक-राजकीय व्यवस्थेचे ओरखडे उठत राहतात. सत्तासंघर्ष, दुष्काळ, वतनदारी, आपसातील यादवी, वेठबिगारी, महारांचे नरबळी, तामाशाबाजी  अशा विविध स्तरांवर सामाजिक अध:पतन घडत राहते. दलितांच्या, महार समाजाच्या शोकांतिकेला तर पारावर उरत नाही. कधी काळी लष्करातील लढाऊ समाज आणि किल्लेदारीपर्यंत अधिकार असलेला हा वर्ग अक्षरश: विषमतेच्या खाईत ढकलला जातो. त्यांच्या हातातील शस्त्र काढून लष्करातील बुणगेगिरीची, प्रेते ओढण्याची हलकी कामे येतात. गावगाड्यात तर हे अध:पतन अत्यंत टोकाचे हिडीस रूप धारण करते. महारांच्या हक्कांचा प्रचंड संकोच होत जातो. अस्पृश्यता फोफावते. वेठबिगारी उग्र रूप धारण करते. समाजव्यवस्था आणि राज्यव्यवस्था दोन्ही स्तरावर महार-दलितांच्या नशिबी हे अध:पतन होत जाते.ह्या सामाजिक पानिपताचा  थेट महाराष्ट्रातून पार दिल्लीपर्यंत एका विशाल भौगोलिक आणि राजकीय परिप्रेक्षात वेध घेण्याचे काम कादंबरीने केले आहे.

गावातली पाटीलकी आणि त्यासाठीच्या काळेपाटील , पवारपाटील ह्यांच्यातील सत्तासंघर्ष देखील गावगाड्याच्या पाचवीला पुजलेली व्यवस्था. शाहू-ताराबाई संघर्षात भवानराव पाटील स्वत: रायनाकसोबत धनाजीजाधवला जाऊन मिळतो... आणि त्या खोट्या लढाईत भवानराव हकनाक बळी जातो. मराठ्यांच्या आपसातील बेबनावाचा असा फटका गावावर पडतो. पाटलाची बायको सती जाते तेव्हा  अवघ्या काही ओळीत लेखकाने सतीचा जो हृदयद्रावक थरार उभा केलाय...! ...अमृत पाटलाची बटिक चांगुणा आणि तिचा मुलगा संताजी. संताजी आणि भिमनाकची दोस्ती. चांगुणा एक म्हारीण. तिने केलेल्या फसवणुकीने पाटलाचे झालेले अध:पतन. ह्या सर्व मानवी भावभावनांचा गुंता कादंबरी उलगडत राहते.

एकेकाळी गावात ब्राह्मणी व्यवस्थेचा कट्टर समर्थक असलेला मोरबा ब्राह्मण स्वत:च ह्या सामाजिक पानिपताचा साक्षीदार आहे. त्याला हव्याशा वाटणाऱ्या ह्या राजकीय स्थित्यंतरातून जे सामाजिक आणि राजकीय अध:पतन घडत राहते त्याने मोरबा व्यथित होतो. एकेकाळी गावात नांदत असलेली माणसामाणसातील आपुलकी, सामाजिक सौहार्द्र लयाला जाऊन पेशवाईच्या बेगडी व्यवस्थेच्या ओझ्याखाली पिचत असलेल्या माणुसकीने मोरबा हादरून जातो. उतारवयात तो ह्या भटकुलशाहीविरोधात बंड करून उठतो. गावात सतीची चाल विरोध करून बंद पाडतो! त्यासाठी ब्रह्मवृंद मोरबालाच वाळीत टाकतो. मानवी भाव-भावनांना लेखकाने किती टोकावर नेउन ठेवलेय, ते कादंबरीच्या पानापानात जाणवत राहते.

रायनाकचा  मुलगा सिदनाक महार हा कादंबरीच्या सुरुवातीला अवतरतो खरा, परंतु तेव्हा म्हातारा झालेला रायनाक कथानकाचा ताबा घेत जातो. कादंबरीच्या शेवटच्या टप्प्यात पेशवाइतिल निघृण जातीय विषमतेच्या व्यवस्थेचा सिदनाक बळी ठरतो. शिवाशिविच्या बामणशाहीने पुण्यात महारांना सकाळ-संध्याकाळ फिरण्यास मज्जाव केलेला असतो. त्यात मोरबा ब्राह्मण निवर्तल्याचा सांगावा घेवून पुण्यात आलेला सिदनाकची सावली ब्राह्मणावर पडली. सिदनाकचा निघ्रून शिरच्छेद करून त्याच्या मुंडक्याचा चेंडू करून खेळवला गेला. शिवरायांच्या स्वराज्यातील सामाजिक सलोख्याचे आणि न्यायव्यवस्थेचे इथे खर्या अर्थाने पानिपत होते !

इतपत बदलत्या व्यवस्थेचे अन्याय सहन करून उभा राहिलेला रायनाक सिदनाकच्या ह्या अमानुष हत्येने पुरता कोसळतो. सिदनाकचा मुलगा भीमनाक बापाची वेडी धर्मनिष्ठा सोडून  आपल्या आज्जाच्या वळणावर गेलेला. रायनाक त्याला उत्तरेत येळनाककडे जाऊन धर्मांतर करण्याचा सल्ला देतो. स्वत: कितीही निष्ठेने ह्या धर्मव्यवस्थेत पिचून राहिलो तरीही शेवटी येळनाकने हसन होऊन जे धर्मांतर केले त्या निर्णयापुढे रायनाकने शरणागती पत्करली, ती अशी.

रायनाकचा नातू भिमनाक आपल्या बापाच्या खुनाचा सूड घेण्याच्या भावनेने पेटून उठतो. आयुष्यभर हिंदू राहून पिचत राहिलेला रायनाक त्याला मुस्लिम होण्याची प्रेरणा देतो. उत्तरेत हसन-बख्तियारकडे पाठवून देतो. भीमनाकचा बालमित्र पाटलाचा लेकावळा संताजी मराठी सैन्यात होता. त्याच्या ओळखीने भीमनाक आणि त्याची बायको सुंद्री दोघे उत्तरेत निघालेल्या भाऊच्या मराठी सैन्यात बुणगे बनून सामील होतात. ऐन पानिपतावर तो बालमित्रच सुन्द्रीला घेवून चक्क पळून जातो. भिमनाक अगतिक तरीही सुडाने पेटलेला.

भीमनाक आपला सूड उगविण्यासाठी भाऊची , पेशव्याची गर्दन मारण्याच्या तयारीत. त्यासाठी तो भाऊच्या शामियाण्यापर्यंत पोहोचतो पण... तसाच तो दुसरीकडे बख्तियारपर्यंत  पोहोचतो. त्याला मराठी लष्करातील खबरा पुरवतो. बख्तियारचाचा त्याला वापरून घेतो पण दोघांमध्ये कोणतीही आपलेपणाची भावना उरलेली नाही. बख्तियार म्हणजे येळनाक नव्हे. अमिरजादा बख्तियारलां  भिमनाक मध्ये स्वारस्य उरलेले नाही. काही ऋणानुबंध उरलेले नाहीत. तर भिमनाकलाहि बख्तियारचाचा आणि इस्लाममध्ये स्वारस्य उरलेले नाहीये.  मानवी भावभावनांचा हा कल्लोळ लेखकाने कादंबरीभर पेरून ठेवलाय...

अखेर पानिपत घडते. मराठी लष्कर उद्ध्वस्त होते. पखाल घेऊन फिरणारा भिमनाक देखील युद्धाच्या भीषणतेणे पुरता कोसळतो.  त्याच्या हाती जखमी भाऊ सापडतो. पण आता सूडच शील्लक राहिलेला नाही. माणुसकी पुन्हा एकदा सर्व अध:पतनातून जिंकून उरते. तो भाऊला वाचवतो. जीवावर खेळून यमुनापार करतो. महिनाभर त्याची सेवा करून भाऊला जगवतो. भाऊला त्याच्या सुडाची कहाणी सांगतो. भाऊ हेलावून जातो आणि क्षमा मागतो! पुरता हरलेला भाऊ मन:शांतीसाठी उत्तरेकडे निघून जातो.

मागे उरतो एकाकी भिमनाक... तसाच वरुड्यात एकाकी रायनाक...आणि उरते ते पानिपत, चार पिढ्यांच्या सामाजिक इतिहासाचे. ऐतिहासिक कादंबऱ्या  आपल्याकडे पेव फुटल्यासारख्या येतात. थोडा राजकीय इतिहास आणि त्यावर लेखकाने चढविलेला कल्पनाविष्कार हे त्याचे साधारण स्वरूप असते. पण इतिहास म्हणजे जणू काही राजेरजवाडे, वजीर-पेशवे, सरदार-सुभेदार, लष्करशाह आणि लढाया-युद्धे ह्यांचीच मक्तेदारी! पण सामान्य माणसाचाही इतिहास असतो...गावगाड्याचा, महारवाड्याचा आणि एकूणच समाजाचा इतिहास...! ह्या सामाजिक इतिहासाला प्राधान्य देऊन आणि त्याला राजकीय इतिहासाच्या पार्श्वभूमीवर रेखाटणारी हि कादंबरी. ह्या 'समाजैतिहासिक' वेगळेपणाने  '...आणि पानिपत' मराठी कादंबरीच्या विश्वात एकमेवाद्वितीय ठरते. मराठी कादंबरीतला एक मैलाचा दगड. ...आणि पानिपत.

...आणि पानिपत
लेखक : संजय सोनवणी
प्राजक्त प्रकाशन
मुल्य : ४००/-

...आणि मग पुन्हा प्रा. शेषराव मोरेंना "कॉंग्रेसने आणि गांधीजीनी अखंड भारत का नाकारला?" सारखी सुंदर उपरती होईल

प्रा.शेषराव मोरे ह्यांचे "अखंड भारत का नाकारला?" हे संपूर्ण अभ्यासातून सिद्ध झालेले महत्वपूर्ण संशोधन आहे. प्रचंड सावरकरवादी असलेल्या मोरेंनी ह्या ग्रंथात अखंड हिंदुस्तान, फाळणी ह्या हिंदुत्ववाद्यांच्या, सावरकरवाद्यांच्या कळीच्या मुद्द्यावर अत्यंत अभ्यासपूर्ण विश्लेषण केलंय. काँग्रेस, गांधी-नेहरू, लीग, जिना, राष्ट्रवादी मुस्लिम, आझाद, बाबासाहेब, नेताजी इत्यादी सर्व घटकांना त्यांनी विस्तृत कव्हरेज देऊन आपले सिद्धांत पक्के मांडले आहेत. परंतु एक घटक ह्या ग्रंथात आश्चर्यकारकरित्या उपेक्षित राहिलाय, तो म्हणजे मोरेंचाच लाडका सावरकरवाद किंवा अखंडहिंदुस्तांवादी हिंदुत्ववाद!

त्यांच्या सध्याच्या वैचारिक गोंधळाला मोरेसमर्थक हिंदुत्ववादी 'विचारकलह' म्हणू शकतात. कारण मोरेमास्तर आधीच्या पुस्तकांत फाळणीला कॉंग्रेसला जिम्मेदार ठरवीत असत. पण पुढे त्यांनी फाळणीचा साद्यंत इतिहास अभ्यासला आणि सत्याच्या दिव्य प्रकाशात त्यांची बुद्धी दिपून गेली किंवा अक्षरश: वेड लागायची पाळी आली ( असं तेच म्हणतात) ...आणि मग "कॉंग्रेसने आणि गांधीजीनी अखंड भारत का नाकारला?" हि उत्कृष्ठ संशोधनात्मक साहित्यकृती प्रकाशित झाली.

अखंड हिंदुस्तान हा कळीचा मुद्दा असूनही प्रा..मोरेंनी आपल्या ग्रंथात  सावरकरवाद किंवा हिदुत्ववाद उपेक्षित का ठेवला हा प्रश्न महत्वाचा आहे. त्याचा मागोवा घेतल्यास ह्या ग्रंथातून काही तथ्ये स्पष्ट होतात.

ह्या ग्रंथात सुरुवातीलाच स्वत:च्या अखंड भारताच्या भाबड्या आणि भावनिक समजुतीबद्दल प्रा. मोरे मनोगत व्यक्त करताना म्हणतात...
"...पूर्वी आम्हीही कडवे अखंड भारतवादीच होतो... फाळणी करून कॉंग्रेसने देशाचा घात केला असे मानीत होतो...आमच्या १९८८च्या ग्रंथात तसे स्पष्ट लिहिलंय...पण तेव्हा आमचा फाळणी विषयक अभ्यासच झाला नव्हता...!" इति. प्रा. मोरे
पृष्ठ क्र. ४ (अखंड भारत का नाकारला? (मनोगत))

हि स्पष्ट कबुली देणारे प्रा. मोरे समस्त सावरकरवादी हिंदुत्ववादी विद्वानांचे प्रतिनिधित्वच करीत आहेत हे सुज्ञांच्या लक्षात आलेच असेल.

आपल्या स्वतंत्र भारतात अखंड हिंदुस्तान आणि फाळणीबद्दल आत्यंतिक जाज्ज्वल्य वगैरे राष्ट्रभक्ती बाळगून असलेले जी मंडळी आहे त्यांच्यासाठी ह्या महत्वपूर्ण ग्रंथात प्रा. मोरे लिहितात...

"...काँग्रेस व्यतिरिक्त अन्य हिंदू संघटनांनी व व्यक्तींनी ( अर्थात संघ, हिंदू महासभा, सावरकर प्रभूती) फाळणीचा पर्याय म्हणून मांडलेल्या अखंड भारताविषयी एखादे प्रकरण ह्या ग्रंथात असावे असा काही अभ्यासू मित्रांचा (?) सल्ला होता. पण ग्रंथ मर्यादेमुळे (???) तसे न करता सामारोपातच त्याची दखल घ्यावी लागली...!"
पृष्ठ क्र. १६ (अखंड भारत का नाकारला? (प्रास्ताविक))

...आणि समारोपात हा हिंदुत्ववाद्यांच्या हिंदुस्तानचा अस्तित्वाचा प्रश्न अवघ्या दोनचार ओळीत गुंडाळूनही टाकतात...!

"...सावरकरांच्या अखंड भारताच्या योजनेत मुस्लिमांना लोकसंख्येच्या प्रमाणात लोकसभेत वाटा मिळणार होता... त्यानुसार आजच्या लोकसभेत सुमारे ३८% खासदार मुसलमान असते...आजच्या राज्यघटनेत मुस्लिमांसाठी एकही राखीव जागा नाही...आजच्या राज्यघटनेची कल्पनाही हिंदुत्ववादी करू शकले नव्हते... सावरकरांचे 'हिंदुराष्ट्र' हिंदूंसाठी घातक ठरले असते!..." इति. प्रा. मोरे.
 ("...सावरकरांचे 'हिंदुराष्ट्र' हिंदूंसाठी अघातक ठरले नसते!..." असं मोरेंचे मूळ वाक्य आहे. मी ते सरळ भाषेत लिहिलंय.)
पृष्ठ क्र. ६८३ (अखंड भारत का नाकारला? (समारोप))

आता पाचशे-हजार पानांच्या ह्या ग्रंथात ग्रंथ-मर्यादा कुठून उद्भवली? मुस्लिम लीग, राष्ट्रवादी मुस्लिम ह्यांच्यावर चार-चार प्रकरणे लिहित असताना हिंदुत्ववादी आणि विशेषत: सावरकरवादी भूमिकेवर एखादे प्रकरण तरी सहज बसवता आले असते! पण ती भूमिका मुळातच फोल, भोंगळ असल्याने कदाचित ह्या ग्रंथात आणखी विस्तृतपणे मांडायची तर स्वत:च्याच विचारप्रणालीचे वाभाडे काढावे लागले असते. म्हणून ते अवघड काम त्यांनी दोनचार ओळीतच आटपून टाकले असावे. "...अखंड भारत का नाकारला?" हि अशी एक सुंदर उपरती आहे.

अलीकडे प्रा. मोरेंच्या सावरकरप्रेमाने अंदमानात पुन्हा उचल खाल्ली किंवा पुन्हा 'विचारकलह' सुरु झालेला दिसतोय. ह्यावेळी सावरकरबदनामीसाठी त्यांनी पुरोगामी, काँग्रेस आदि घटकांना जिम्मेदार ठरवून वैचारिक गोंधळ घातलाय. त्यासाठी पुरोगामी विचाराची  दहशतवादाशी तुलना करून ते स्वत:  'पुरोगामी' , 'सेक्युलर' इ. शब्दांवरदेखील हिंस्त्र हल्ला चढविणाऱ्या कंपूचे म्होरके झाले आहेत. 

वरील विवेचनातून एक गोष्ट स्पष्ट होईल कि प्रा. मोरे पुरोगामी विचार, गांधी हत्या आणि सावरकरवाद ह्या विषयाचा संपूर्ण अभ्यास करतील तर पुन्हा विचारकलहातून त्यांची मते बदलु शकतील. पूर्ण अभ्यासांती सावरकरांच्या कथित बदनामीची अकथित केंद्रे प्रा. मोरेंना उलगडतील आणि दहशतवादाची केंद्रेही सापडतील. पुरोगामी विचाराचा लक्ख इतिहास पुन्हा त्यांची बुद्धी उजळून टाकील!... आणि मग प्रा. मोरेंना कदाचित पुन्हा एक सुंदर उपरती होईल.

टीचर्स डे

पहिलाच दिवस होता, वसई पॉलीटेक्निकमध्ये आणि एपिएम (Applied Mechanics) शिकवायला देशमुख सर होते. मूर्ती लहान पण एकदम कडक, खरंतर चिडखोर स्वभावाचे सर होते. (अलीकडेच ते अपघातात गेले बहुधा.) :(

 तर पहिल्याच दिवशी सर काहीतरी शिकवीत होते. मी आणि बिपीन Mhatre पहिल्याच बेंचवर बसलो होतो. (दोघेही कॉलेजच्या एसेस्सिच्या मेरीट लिस्टमध्ये पहिल्या दोन नंबरवर होतो...! पण शाळेतल्या मेरीटच्या भव्यदिव्य आठवणींपेक्षा पॉलीटेक्निकचे तंत्रमय दिवस संघर्षाचे होते, बरं. ) लेक्चर चालू होतं आणि पाठीमागून कुणीतरी खोडसाळपणा केला... आणि इथेच माझी शाळेतली पारंपारिक खोड पुन्हा आडवी आली. म्हणजे मी हसलो. :)

 देशमुख सर आधीच चिडखोर. त्यात मी पुढे बसून दात काढतोय म्हटल्यावर त्यांचा पारा आणखी चढला. खाडकन माझ्या समोर आले, डेस्क वरची माझी नोटबुक घेतली आणि दिली क्लासबाहेर भिरकावून... हो, अक्षरश: हाकलून काढलं मला, वर्गातून...पहिल्याच दिवशी.

त्या देशमुखसरांच्या स्मृतींना टीचर्स डे निमित्त अभिवादन.

३८ वर्षांची तपस्या आणि विश्वामित्री पवित्रा

३८ वर्षांची तपस्या आणि विश्वामित्री पवित्रा
विश्वामित्राच्या कठोर तपश्चर्येने घाबरून जाऊन स्वर्गाधिपती इंद्राने स्वर्गसुंदरी अप्सरा मेनकेला भूतलावर पाठवून दिले. मेनकेच्या मादक सौंदर्याने घायाळ होऊन तापसी विश्वामित्राचे चित्त विचलित झाले. ब्रह्मश्रीपदाचे विस्मरण होऊन आणि त्यासाठीची तपश्चर्या सोडून त्याने मेनेकेसोबत संसार थाटला. शकुंतलेचा जन्म झाला आणि मेनका स्वर्गलोकी परतण्यास निघाली. तेव्हा विश्वामित्राचे डोळे खाडकन उघडले आणि त्याला आपली तपश्चर्या भंग झाल्याचे लक्षात आले.
(हि कथा सर्वश्रुत आहेच. मात्र, त्यापुढे घडलेला प्रसंग असा:)

तेव्हा अत्यंत क्रोधायमान होऊन विश्वामित्राने शापवाणी उच्चारली:

विश्वामित्र: हे मेनके, तू माझी तीन तपांची तपश्चर्या भंग केलीस. मी तुला शाप देतो. ज्या सौंदर्याचा गैरवापर करून तू हे पापकृत्य केलेस ते तुझे स्त्री-सौंदर्य नष्ट होईल. कलियुगात तू मृत्युलोकी पुरुष जन्म घेशील आणि काळीकुरूप होशील. तुझे काळे तोंड आणि काळे धन घेवून तू मृत्युलोकी सैरावैरा पळत सुटशील.
ह्या शापवाणीने मेनका क्षणभर गांगरली. पण दुसर्याच क्षणी स्वत:ला सावरून तिने विश्वामित्राकडे उषा:प मागितला.

मेनका: हे राजर्षी, मी ह्या जन्मी आपली सेवाच केली. पुढील जन्मी मृत्युलोकी आपली सेवा करण्याची संधी द्यावी. मला उषा:प द्यावा.

विश्वामित्र: (निश्चयपूर्वक) कदापि नाही. ह्यापुढे तुला माझ्या राज्यात स्थान नसेल. तुझी रवानगी रसातळाला अर्थात आर्यावर्ताबाहेर दूर आंग्लदेशी पोर्तुप्रांती होईल.
ह्यावर सात्विक संतापाने मेनका क्रुद्ध झाली. आणि तिनेहि विश्वामित्राला प्रतीशाप दिला.

मेनका : हे राजन, तू माझ्या स्त्रीजन्माची कुचेष्टा केली आहे. माझ्या शापाने तू कलियुगात मृत्युलोकी स्त्री होशील... तू विश्वामित्री पवित्रा घेत स्वत:च्या राज्यात सैरभैर होशील...आणि मी ललितरूप घेऊन दूरदेशी राहूनदेखील तुझी तीन तपांची, ३८ वर्षांची तपस्या पुन्हा भंग करीन.

(काल्पनिक)